Kutsallaştırılan Otorite ve Siyasetin Gölgesinde Din
Bir düşünün…
Allah'ın elçisi Hz. Muhammed, Kur'an'ın ifadesiyle insanlara açıkça şöyle sesleniyor:
"Ben size Allah'ın hazineleri benim yanımdadır demiyorum. Gaybı da bilmem. Size ben bir meleğim de demiyorum. Ben ancak bana vahyolunana uyarım." (En'âm 6/50)
Bir peygamber düşünün ki Allah'ın kendisine bildirmediği gaybı bilmediğini söylüyor. Allah'ın hazinelerinin kendi elinde olmadığını, kendisinin de Allah'ın vahyine uyan bir insan olduğunu açıklıyor.
Şimdi dönüp etrafımıza bakalım.
Peygamberin bile kendisi için ileri sürmediği yetkileri, bugün bazı dinî otoriteler adına başkaları nasıl oluyor da bu kadar rahat dağıtabiliyor?
Birileri çıkıyor, şeyhinin gaybı bildiğini söylüyor. Bir başkası, gavsının müridini dünyanın öbür ucundan gördüğünü anlatıyor. Kimisi öldükten sonra da müridlerinin imdadına yetiştiğine inanıyor. Kimi su üzerinde yürütüyor, kimi havada uçuruyor. Kimi de cennetin kapısına kadar gidip müridlerini oradan içeri sokacak bir yetkiye sahip olduğunu iddia ediyor.
İnsanın aklına ister istemez şu soru geliyor:
Allah'ın elçisi bile kendisine böyle bir yetki tanımazken, bu yetki belgelerini kim hazırlıyor? Hangi ayetten, hangi vahiyden, hangi ilahî izinden alıyorlar?
Herhalde gökten yeni bir vahiy bürosu açıldı da bizim haberimiz olmadı!
Üstelik bu büroda görev yapanların yetkileri de oldukça geniş. Bir bakıyorsunuz gaybı biliyorlar, bir bakıyorsunuz uzaktan müdahale ediyorlar, bir bakıyorsunuz ölümleri aşmışlar, bir bakıyorsunuz cennet kapısında özel kontenjan ayarlıyorlar.
Peygamberin "Ben ancak bana vahyolunana uyarım" dediği yerde, bunların bazı takipçileri "Bizim şeyhimiz isterse her şeyi yapar" diyebiliyor.
Ne büyük bir yetki genişlemesi!
Peki, bu genişleme Kur'an'da mı oldu, yoksa insanların zihninde mi?
Allah ile kul arasına kim girdi?
Kur'an'ın temel çağrısı son derece açıktır: Kulluk yalnızca Allah'a yapılır. Dua Allah'a yöneltilir. Gaybın bilgisi Allah'a aittir. Hiç kimse Allah'ın yanında bağımsız bir kudret sahibi değildir.
Zümer suresinin 3. ayetinde, Allah'tan başka birtakım veliler edinenlerin, "Biz onlara yalnızca bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz" şeklindeki gerekçeleri aktarılır.
İşte tehlikenin başladığı yer burasıdır.
İnsan Allah'a doğrudan yönelmek yerine bir insanın manevi nüfuzuna bağımlı hâle getiriliyorsa, onun rızasını Allah'ın rızasının önüne koyuyorsa, kurtuluşunu o kişinin himmetine bağlı görüyorsa burada ciddi bir inanç ve otorite sorunu vardır.
Tevbe suresinin 31. ayeti de din adamlarını ve dinî otoriteleri Allah'ın dışında rabler edinme meselesine dikkat çeker.
Burada mesele bir insana saygı göstermek, bir âlimden yararlanmak veya tecrübeli birinden nasihat almak değildir. Bunların hepsi mümkündür.
Mesele, bir insanın sözünün sorgulanamaz hâle getirilmesidir.
Mesele, şeyhin yanlış yapmayacağına inanılmasıdır.
Mesele, Allah'ın kitabının önüne bir insanın yorumunun geçirilmesidir.
Mesele, bir müridin Allah'ın rızasını ararken şeyhinin hoşnutluğunu daha önemli görmeye başlamasıdır.
Bir insan size Kur'an'ı anlatabilir ama Allah adına hüküm dağıtamaz. Size iyiliği tavsiye edebilir ama cennetin tapusunu cebinde taşıyamaz. Sizi Allah'a yönlendirebilir ama Allah ile aranızda vazgeçilmez bir kapı bekçisine dönüşemez.
Allah'a kulluk etmek için bir insanın özel iznine, manevi kefaletine veya tarikat üyelik kartına ihtiyacımız yoktur.
Keramet başka, dokunulmazlık başka!
Burada bir ayrımı da doğru yapmak gerekiyor.
İslam düşüncesinde keramet konusu tarih boyunca tartışılmıştır. Allah'ın bazı kullarına olağanüstü bir lütufta bulunabileceğine inanan âlimler vardır. Fakat böyle bir inanç, herhangi bir şeyhin her iddiasını doğru kabul etmeyi, ona gayb bilgisi atfetmeyi veya dinî dokunulmazlık tanımayı gerektirmez.
Bir olayın olağanüstü olduğunun anlatılması, o kişinin Allah katında özel bir yetki belgesine sahip olduğunu kanıtlamaz.
Bir insanın su üzerinde yürüdüğünü iddia etmek başka, o insanın Allah'ın izni olmadan dahi başkalarının hayatına müdahale edebileceğini söylemek başkadır.
Bir insanın iyi bir kul olduğuna inanmak başka, onun ölmüş olmasına rağmen her müridinin yardım çağrısını duyduğunu ve istediği anda yetiştiğini kesin bir dinî gerçek gibi sunmak başkadır.
Bir de işin en tehlikeli tarafı var:
Bu iddiaların sorgulanmasına izin verilmemesi.
"Şeyh bilir."
"Sen onun makamını anlayamazsın."
"Senin aklın ermez."
"Bu işler zahir ilmiyle anlaşılmaz."
Böylece aklını kullanmak isteyen insan cahil, soru soran insan edepsiz, itiraz eden insan da maneviyattan nasibini almamış biri ilan ediliyor.
Ne güzel düzen!
İddianın sahibi konuşuyor, delilin sahibi susuyor. Şeyh hüküm veriyor, mürid sorgulamıyor. Kur'an masanın üzerinde duruyor ama kararlar başka bir makamdan çıkıyor.
Ömer Hayyam bugün yaşasaydı herhâlde şöyle sorardı:
Şeyhin manevi gücü, siyasetin oy hesabı!
Şimdi meselenin dinî boyutundan çıkıp siyasi boyutuna bakalım.
Çünkü bu anlayışların toplumda yaygınlaşması yalnızca insanların inanç dünyasındaki yanlışlarla açıklanamaz. Bu yapıların toplumsal örgütlenme biçimleri, ekonomik imkânları, siyasi ilişkileri ve kamusal görünürlükleri de üzerinde düşünülmesi gereken konulardır.
Siyasetçinin de kendine göre bir hesabı var.
Bir cemaatin binlerce mensubu varsa, bir tarikatın geniş bir sosyal ağı bulunuyorsa, bir şeyhin sözüyle insanların önemli bir bölümünün siyasi tercihlerinin etkilenebileceği düşünülüyorsa, siyasetçi açısından bu yapılar yalnızca dinî topluluk olmaktan çıkıp aynı zamanda birer toplumsal güç odağı hâline gelebilir.
İşte burada karşılıklı menfaat ihtimali ortaya çıkıyor.
Siyasetçi toplumsal destek arıyor. Dinî yapı kamusal alanda tanınma, itibar ve muhataplık kazanabiliyor. Siyasetçi bir ziyaret gerçekleştiriyor, şeyhle fotoğraf veriyor, ortak bir etkinlikte bulunuyor. Cemaat mensupları da bu görüntüyü kendi liderlerinin toplum ve devlet nezdindeki konumunun tasdiki olarak okuyabiliyor.
Böylece bir fotoğraf, sıradan bir fotoğraf olmaktan çıkıp manevi otoritenin siyasi meşruiyetine dönüşebiliyor.
Siyasetçi, "Biz bütün toplum kesimleriyle görüşüyoruz" diyebilir. Bu, demokratik siyasette kendi başına yanlış değildir. Fakat görüşmenin şeffaflığı, verilen mesajlar, kamu imkânlarının kullanılıp kullanılmadığı ve karşılıklı beklentiler önemlidir.
Asıl sorulması gereken şudur:
Bir siyasetçi bir şeyhi ziyaret ettiğinde, orada yalnızca bir vatandaşla mı görüşmektedir, yoksa arkasında bulunduğu düşünülen toplumsal oy gücüyle de mi ilişki kurmaktadır?
Bir şeyh siyasi iktidarla yakın görüntü verdiğinde, bu görüntü kendi mensuplarına hangi mesajı taşımaktadır?
Bir siyasetçi o kişinin dinî iddialarını sorgulamadan onu kamusal alanda sürekli yücelttiğinde, farkında olmadan veya bilerek o otoritenin güçlenmesine katkı sağlamış olmuyor mu?
Bunlar cevapsız bırakılmaması gereken sorulardır.
Türkiye'de dinî gruplarla siyaset arasındaki ilişkiyi inceleyen akademik araştırmalar da bu konunun yalnızca varsayımdan ibaret olmadığını, farklı dönemlerde ve farklı yapılar üzerinden incelenmiş gerçek bir toplumsal olgu olduğunu gösteriyor.
Örneğin 2016 yılında yayımlanan, 12 ilde 2.579 seçmenin değerlendirildiği bir araştırmada, bazı cemaat önderlerinin mensuplarının siyasi tercihlerini etkileyebildiği ve bazı üyelerin bu yönlendirmeler doğrultusunda oy kullandığı tespit edilmiştir.
"https://dergipark.org.tr/en/pub/sutad/article/187031"
2021 yılında Menzil cemaati üzerine hazırlanan bir doktora çalışması da dinî kimlik, cemaat içi güven ve ortak aidiyetin siyasi tercihlerin şekillenmesindeki rolünü incelemiştir. Çalışma, mensupların siyasi tutumlarının ve oy davranışlarının cemaat kimliğiyle ilişkisini ortaya koymaktadır.
https://openaccess.izu.edu.tr/entities/publication/f5f85c73-5cef-41d1-969e-2aa2de13ede5">Akademik çalışma</a>.
İskenderpaşa Cemaati üzerine 2023 yılında yayımlanan bir başka araştırma ise farklı dönemlerde cemaatin siyasi partilerle kurduğu ilişkileri ele almaktadır.
"https://dergipark.org.tr/tr/pub/diclesosbed/article/1264837">Araştırma</a>.
Demek ki dinî grupların siyasi etkisi, akademik olarak da incelenen bir meseledir.
Ancak burada bir noktayı özellikle vurgulamak gerekiyor: Bir cemaatin mensuplarının siyasi tercihleri üzerinde etkili olması, bütün mensupların aynı yönde oy kullandığını veya bütün siyasi temasların çıkar karşılığı kurulduğunu kanıtlamaz. Her ilişki kendi belgeleri, açıklamaları ve sonuçları üzerinden değerlendirilmelidir.
Fakat bu ihtimalin varlığı bile siyasetin önüne önemli bir sorumluluk koymaktadır.
Çünkü siyasetçi, toplumun inançlarını korumakla değil, toplumun tamamına eşit ve adil hizmet etmekle yükümlüdür.
Bir şeyhin kaç müridi olduğuna göre değil, hukukun karşısında herkesin eşit olduğuna göre hareket etmelidir.
Görünürlük, meşruiyet üretmenin aracına dönüşebilir mi?
Bir dinî liderin devlet protokolünde ağırlanması, resmî törenlerde öne çıkarılması veya siyasi aktörlerle birlikte görüntülenmesi tek başına hukuka aykırılık ya da çıkar ilişkisi kanıtı değildir.
Ancak bu görüntüler sürekli tekrarlandığında toplumda farklı bir algı oluşabilir:
"Demek ki bu kişi devletin de itibar ettiği, söylediklerinin sorgulanmaması gereken özel bir şahsiyettir."
İşte tehlike burada başlıyor.
Bir insanın dinî görüşü, siyasi gücün gölgesinde toplumsal doğruluk belgesi kazanamaz.
Bir şeyhin fotoğrafının bir bakanla yan yana çekilmiş olması, onun gaybı bildiğini kanıtlamaz. Bir siyasetçinin bir tarikat mensubuyla aynı sofraya oturması, o kişinin cennet üzerinde yetkisi bulunduğunu göstermez.
Devletin görevi herhangi bir dinî liderin manevi makamını tasdik etmek değildir. Devletin görevi yurttaşların inanç ve ibadet özgürlüğünü güvence altına almak, hukuku eşit uygulamak ve kamu kaynaklarını denetlemektir.
Dahası, dinî yapıların mali ve idari faaliyetleri de bu tartışmanın dışında tutulamaz.
Vakıflar Genel Müdürlüğünün açıklamalarına göre vakıfların gelirleri, malları, işletmeleri ve mali tabloları denetime tabidir. Diyanet'in de dernek ve vakıflara bütçesinden yardım yapılmasına ilişkin bir yönergesi bulunmaktadır. Bu düzenleme, yardımların kamu yararı amacıyla yapılması, kullanılması, izlenmesi ve denetlenmesini öngörmektedir.
Dolayısıyla mesele yalnızca bir şeyhin ne söylediği değildir. O yapının nasıl örgütlendiği, gelirlerinin nereden geldiği, hangi faaliyetleri yürüttüğü ve kamu kaynaklarıyla ilişkisinin ne olduğu da önemlidir.
https://www.vgm.gov.tr/vakif-islemleri/vakif-nasil-kurulur-/vakiflarin-denetimi
https://hukukmusavirligi.diyanet.gov.tr/Documents/Y%C3%B6nerge.pdf
Şimdi soralım:
Milyonlarca liralık bağışların toplandığı, taşınmazların edinildiği, yurtların, okulların, şirketlerin ve çeşitli işletmelerin bulunduğu bir dinî yapının mali işleyişi ne kadar açık?
Bağış yapan insan parasının nereye gittiğini görebiliyor mu?
Bu yapının yöneticileri hesap veriyor mu?
Kamu kurumlarıyla yapılan işbirlikleri hangi ölçütlere dayanıyor?
Kamu kaynakları kullanılıyorsa bunun topluma açıklanabilir bir gerekçesi var mı?
Bir vakıf veya dernek hukuka uygun faaliyet gösteriyorsa zaten şeffaflıktan korkmamalıdır.
Allah adına konuştuğunu söyleyenlerin, insanların parasının hesabını vermekten kaçınması nasıl açıklanabilir?
Asıl ifsat, insanın aklını teslim alarak başlıyor
Bir toplumu bozmanın en etkili yolu, insanlara doğrudan kötülüğü sevdirmek değildir. Bazen kötülüğü iyilik gibi, itaati kulluk gibi, sorgulamayı edepsizlik gibi, şahsa bağlılığı da Allah'a bağlılık gibi göstermektir.
İnsan bir süre sonra kendi aklını kullanmaktan korkar.
Şeyhinin yanlışını görse de söyleyemez. Çünkü karşı çıkarsa manevi kazancını kaybedeceğinden korkar.
Bir haksızlık görür ama konuşamaz. Çünkü bağlı olduğu yapının itibarı zedelenecektir.
Bir siyasi yanlışla karşılaşır ama eleştiremez. Çünkü şeyhinin desteklediği siyasi yapıya itiraz etmek, kendi dünyasında şeyhine itiraz etmekle aynı hâle gelmiştir.
Böylece insanın vicdanı, bir başka insanın iradesine teslim edilir.
Oysa Allah'ın insana verdiği akıl, kullanılmasın diye verilmedi.
Kur'an defalarca düşünmeyi, akletmeyi, sorgulamayı, delil getirmeyi ve hakikate uymayı emreder.
Bir insanın Allah'a yakınlığının ölçüsü, başka bir insanın önünde ne kadar eğildiği değildir. Adaletidir, ahlakıdır, dürüstlüğüdür, merhametidir ve hakikate bağlılığıdır.
Bir şeyhin çevresinde binlerce insan toplanabilir. Fakat binlerce insanın bir araya gelmesi, orada anlatılan her şeyin doğru olduğu anlamına gelmez.
Kalabalık, hakikatin delili değildir.
Yoksa bir zamanlar Firavun'un da etrafında kalabalıklar vardı!
Şair Eşref'in diliyle soralım-Bu yetki belgelerini kim bastı?
Bir de bize şu belgelerinizi gösterin bakalım.
Peygamberin kendisine tanımadığı yetkileri siz nereden aldınız?
Allah'ın elçisi gaybı bilmediğini söylerken sizin gayb defteriniz hangi makamda tasdik edildi?
Allah'ın hazineleri benim yanımda değil derken, sizin hazinelerinizin anahtarı kimin eline verildi?
Müridlerinizi cennete götürme yetkiniz varsa, bu yetkiyi size kim verdi?
Bir de siyasetçilerimize soralım:
Siz bu olağanüstü yetenekleri nerede keşfettiniz?
Bir insanın dini bilgisi, ahlakı ve topluma katkısı yerine etrafındaki kalabalığa bakarak mı itibar veriyorsunuz?
Yoksa sandığa giden yolların haritasını mı çıkarıyorsunuz?
Bir şeyhin manevi makamını ölçen cihazınız varsa, onu da kamuoyuna açıklayın. Belki TÜBİTAK'a gönderir, bilim dünyasına da bir katkı sağlarsınız!
Yalnız dikkat edin, cihazın ibresi mürid sayısına göre değil, hakikate göre çalışsın.
Çünkü dinin ölçüsü kalabalık değil, delildir.
Peki, bütün bunlar karşısında devletin sorumluluğu nedir?
Devlet, insanların inanma özgürlüğüne müdahale etmemelidir. İnsanlar bir araya gelebilir, ibadet edebilir, dinî eğitim faaliyetleri yürütebilir, yardımlaşabilir ve inançlarını yaşayabilir.
Fakat hiçbir dinî yapı hukukun üzerinde değildir.
Hiçbir şeyh devletin denetiminden muaf değildir.
Hiçbir cemaat kamu kaynaklarını hesap vermeden kullanma ayrıcalığına sahip değildir.
Hiçbir siyasi iktidar, oy hesabıyla dinî otoriteleri sorgulanamaz hâle getirmemelidir.
Hiçbir dinî lider, mensuplarının vicdanını kendi siyasi tercihlerine teslim etmemelidir.
Devletin görevi dinî grupların manevi iddialarını onaylamak değil, bütün vatandaşların hukukunu korumaktır.
Bir siyasi iktidar, kendisine destek veren dinî yapının yanlışını görmezden gelirse, bunun bedelini yalnızca o yapının mensupları ödemez. Toplumun tamamı öder.
Çünkü dinin siyasete araç edilmesi, siyasetin de dinî otorite üzerinden meşruiyet devşirmesi, sonunda hem dinin ahlaki itibarına hem de devletin tarafsızlığına zarar verebilir.
İşte bu nedenle mesele birkaç şeyhin uçtuğuna, kaçtığına, su üzerinde yürüdüğüne inanan insanların meselesi değildir.
Mesele, bir toplumun hakikati arama yeteneğinin zayıflatılmasıdır.
Mesele, Allah'ın kitabının önüne insan iradesinin geçirilmesidir.
Mesele, Allah'a kulluğun bir insana bağımlılığa dönüştürülmesidir.
Son olarak, Peygamberin sınırını aşanlara bir ayet yeter!
Benim bütün bu tartışmalar karşısında dönüp baktığım yer yine Kur'an'dır.
En'âm 50'de Allah'ın elçisi kendi yetki sınırını açıklıyor.
A'râf 188'de de kendisinin Allah dilemedikçe kendisine bile fayda veya zarar verme gücüne sahip olmadığını, gaybı bilseydi daha çok hayır elde edeceğini ve kendisine kötülük dokunmayacağını bildiriyor.
Şimdi bu iki ayetin karşısında, kendisine her türlü manevi yetkiyi yakıştıran anlayışların ne kadar dikkatli olması gerektiğini düşünelim.
Peygamberin bile kendisine tanımadığı bir yetkiyi bir şeyhe tanıyan insan, aslında neyi savunduğunu yeniden düşünmelidir.
Bir dinî liderin sözü Kur'an'ın önüne geçiyorsa, orada kulluk ile bağlılık birbirine karıştırılmıştır.
Bir insanın rızası Allah'ın rızasının önüne geçiyorsa, orada kulluk tehlikeye girmiştir.
Bir siyasi iktidar bu anlayışları kendi menfaatleri uğruna sorgulamıyorsa, orada kamu sorumluluğu da tartışılmalıdır.
Bizim ihtiyacımız yeni gavslar, yeni kurtarıcılar, yeni cennet dağıtıcıları değildir.
Bizim ihtiyacımız, Allah'ın kitabını okuyabilen, aklını kullanabilen, vicdanını kimseye kiraya vermeyen, adaleti şeyhinin, hocasının, partisinin ve kendi çıkarının üstünde tutabilen insanlardır.
Çünkü din, insanı başka bir insanın kölesi yapmak için gelmedi.
İnsanı yalnızca Allah'a kul, bütün insanlara karşı adil ve özgür kılmak için geldi.
Peygamberin bile kendisine tanımadığı yetkileri şeyhine tanıyan bir insan, önce inancını değil, inancının kaynağını sorgulamalıdır.
Ve son olarak şu soruyu sormadan geçemiyorum:
Allah'ın elçisi "Ben ancak bana vahyolunana uyarım" derken, siz kimin sözünü vahiyden üstün tutuyorsunuz?
Allah'ın kitabı önünüzde dururken, sizi başka hangi kapıda bekletiyorlar?
Bahadır Hataylı/31.10.2026/Sancaktepe/İST
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder